Tüp Bebekte Yapay Zeka (AI):
Embriyo ve Sperm Seçiminde Gerçek Faydalar, Sınırlar ve Kimlere Uygun?

Son yıllarda “tüp bebekte yapay zeka” ifadesini sık duyuyoruz. Bazı merkezler bunu bir “mucize teknoloji” gibi anlatırken, bazıları da gereksiz bir yenilik gibi görebiliyor. Gerçekte ise yapay zeka (AI), tüp bebek tedavisinde karar destek aracı olarak önemli fırsatlar sunar; ancak başarı garantisi vermez. Bu yazıda, AI’nin nerede gerçekten faydalı olabileceğini, nerede sınırlarının olduğunu ve hangi hasta gruplarında anlamlı olabileceğini hasta dostu bir dille ele alacağız.

Yapay Zeka Tüp Bebekte Nerede Kullanılıyor?

AI uygulamaları temelde iki alanda öne çıkar:

• Embriyo seçimi: Özellikle time-lapse (embriyoskop) görüntülerinden elde edilen verilerle.
• Sperm seçimi: Görüntü analizi ile hareket, morfoloji ve bazı parametreleri sınıflandırma yaklaşımıyla.

Bunlara ek olarak bazı laboratuvarlarda AI, süreç kalite kontrolünde (ör. görüntü standardizasyonu, raporlama) da kullanılabilir.

AI “Embriyo Seçimi”nde Ne Yapar?

Embriyolar laboratuvarda gelişirken her embriyonun “gelişim hızı”, “bölünme zamanları” ve morfolojik özellikleri farklıdır. Time-lapse sistemleri (embriyoskop), embriyoları rahatsız etmeden belirli aralıklarla görüntü alır. AI algoritmaları ise bu görüntülerden:

• Gelişim zamanlaması (kinetik) kalıpları
• Morfolojik özellikler
• Belirli sonuçlarla ilişkilendirilen risk/puanlama çıktıları

üreterek embriyolog ve klinik ekip için önceliklendirme desteği sağlayabilir.

AI “Sperm Seçimi”nde Ne Amaçlar?

Sperm seçiminde hedef; hareketliliği, morfolojisi ve genel kalitesi daha iyi olan sperm hücrelerini seçerek döllenme ve embriyo gelişimi için daha iyi koşullar sağlamaktır. AI tabanlı bazı sistemler, sperm görüntülerini analiz ederek:

• Hareket paternlerini sınıflandırmayı
• Morfolojiyle ilgili bazı özellikleri daha standart raporlamayı
• Operatörler arası farklılığı azaltmayı

hedefler. Buradaki ana vaat, “mucize sperm” bulmaktan çok, değerlendirmeyi daha objektif hale getirmektir.

AI Ne Değildir? (Yanlış Beklentileri Düzeltelim)

• AI gebelik garantisi değildir. En iyi embriyoyu seçmek bile gebeliği %100 garanti etmez.
• AI doktor/embriyolog yerine geçmez. Kararı nihai olarak klinik ekip verir.
• AI herkeste aynı faydayı sağlamaz. Bazı gruplarda katkı daha belirginken, bazı gruplarda minimal olabilir.
• AI “tek başına teknoloji” değildir. Laboratuvar standardı ve süreç yönetimi en az algoritma kadar önemlidir.

Kimlerde Daha Anlamlı Olabilir?

AI destekli embriyo/sperm değerlendirmesi, özellikle şu durumlarda klinik kararı destekleyebilir:

• Tek embriyo transferi planlanan olgular: En uygun embriyoyu seçme baskısı daha yüksektir.
• Sınırlı sayıda embriyo elde edilen hastalar: Her embriyonun önemi daha fazladır.
• Benzer kalitede birden fazla embriyo varsa: Küçük ayrıntılar karar desteği sağlayabilir.
• Tekrarlayan başarısızlık sonrası strateji gözden geçiriliyorsa: Ek veri noktası sunabilir.

“AI Kullanıldıysa Daha Başarılı Olur muyum?”

Bu soruya dürüst yanıt şudur: Her zaman değil. Bazı çalışmalarda AI destekli değerlendirmelerin embriyo seçimini standartlaştırdığı, bazı hasta gruplarında karar sürecini iyileştirebildiği gösterilse de canlı doğum oranları açısından her merkez ve her hasta grubu için kesin üstünlük göstermek zordur.

Bu nedenle AI, en iyi haliyle “başarıyı tek başına artıran mucize” değil; “doğru hastada karar kalitesini destekleyen bir araç” olarak düşünülmelidir.

AI, Piezo-ICSI veya Oosit Aktivasyonu ile Aynı Şey mi?

Hayır. Bu üç kavram farklıdır:

• Yapay zeka (AI): Embriyo/sperm değerlendirmesinde karar destek yaklaşımıdır.
• Piezo-ICSI: Mikroenjeksiyonun uygulanma tekniğidir (enjeksiyon sırasında oosit travmasını azaltmayı hedefleyebilir).
• Oosit aktivasyonu (AOA): Seçilmiş olgularda döllenme sürecini başlatmaya yönelik yaklaşımlardır.

Piezo-ICSI’yi ayrı bir yazımızda detaylı olarak anlattık: Piezo-ICSI (piezoelektrik mikroenjeksiyon) nedir?

Sonuç: Teknoloji Değil, Doğru Strateji Kazandırır

Tüp bebekte başarı; tek bir teknolojiye bağlanamaz. Yapay zeka, doğru sistemde ve doğru endikasyonda kullanıldığında seçim sürecini standartlaştırabilir, bazı olgularda karar desteği sağlayabilir. Ancak “AI var diye kesin daha başarılı olurum” yaklaşımı gerçekçi değildir.

Gerçek otorite; yeni teknolojileri pazarlamak değil, hangi teknolojinin kime uygun olmadığını da açıkça söyleyebilmektir.